سندبادنامه: یک داستان در چند متن عربی و فارسی

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسنده
دانشیار عضو هیئت علمی دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان
چکیده





فصلنامه علمی- پژوهشی پژوهش‌های ادبیات تطبیقی

دورۀ 10، شمارۀ 3 پاییز 1401، صص 26-55




یکی از متون داستانی فارسی، سندبادنامه ظهیری است. این داستان که مرکب است از یک قصه اصلی و چندین قصه درونه‎ای، در متون عربی و فارسی متعددی روایت شده که عبارتند از: سندبادنامه عامیانه عربی، الف لیله و لیله، طوطی‌نامه نخشبی و جامع‌الحکایات. پرسش‌های این مقاله آن است که چه تفاوت‎هایی در این متون در روایت قصّه اصلی و قصّه‎های درونه‎ای وجود دارد و آیا بررسی این تفاوت‌ها می‌تواند پرتوی بر بعضی ابهامات این داستان به روایت ظهیری بتاباند؟ در پاسخ به این پرسش‌ها، وارد حوزه مطالعات ادب تطبیقی در چارچوب مکتب آمریکایی شده‎ایم، روایت ظهیری مبنا قرار گرفته و روایات دیگر با آن مقایسه گردیده ‌است. نتیجه مقایسه نشان می‌دهد که در داستان اصلی در بعضی روایات، به جزئیات و روابط علّی و معلولی توجه بیشتری شده که با اتکاء به آن‌ها می‌توان برخی ابهامات داستان اصلی به روایت ظهیری را برطرف نمود. و این از اهداف مقایسه و نگارش این مقاله است. داستان‎های درونه‌ای در این متون کاملا مانند هم نیستند. پاره‌ای از داستان‌های درونه‌ای، با تفاوت‌هایی جزیی در همه متون مورد بحث ما مشترک است. پاره‌‌ای دیگر در روایت ظهیری آمده و در روایات دیگر نیامده، برعکس، بعضی داستان‌ها در روایت دیگر آمده و در روایت ظهیری نیست. عواملی که باعث این تفاوت‌‌ها شده اند، متعددند. محل ترجمه یا تألیف در شمار این عوامل است. قوّه تخیّل و خلاقیت مترجم و مؤلف یا مقصود آن‌‌ها از ترجمه و تألیف از دیگر عواملی است که کمابیش به اختلاف و دگرگونی این روایات دامن زده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف) کتاب
اخوت، احمد (1371). دستور زبان داستان، اصفهان: فردا
‌الف‌لیله‌ولیله (1387) ترجمه ابراهیم اقلیدی، با عنوان (شبانه‌‌‌های هند و ایرانی). تهران: مرکز
‌الف‌لیله‌ولیله (1424) المجلّد الثالث، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات
جامع الحکایات (1390) براساس نسخه آستان قدس رضوی، به کوشش پگاه خدیش و محمد جعفری (قنواتی)، تهران: مازیار
چهل طوطی (1375). ترجمه و تحریر سیمین دانشور و جلال آل احمد، تهران: نشر میترا و انتشارات مجید.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغت نامه، تهران: دانشگاه تهران.
ستاری، جلال (1386). افسون شهرزاد، تهران: توس.
سندبادنامه عربی به زبان عامی (1362). مندرج در سندبادنامه ظهیری سمرقندی به تصحیح احمد آتش، تهران: کتاب فرزان
ظهیری سمرقندی، محمدبن علی (1392). سندبادنامه، مقدمه و تصحیح سیدمحمدباقر کمال الدینی، تهران: میراث مکتوب
عضد یزدی (1381). سندبادنامه منظوم، به تصحیح محمدجعفر محجوب، تهران: توس
لطافتی، رویا و معظمی فراهانی، بیتا (1399). ادبیات تطبیقی در نَوَسان، تهران: سمت
نخشبی، ضیاء (1372). طوطی نامه، به تصحیح و تعلیقات دکتر فتح اله مجتبایی – دکتر غلامعلی آریا، تهران: منوچهری
هزارو یک شب (1337). با مقدمه علی اصغر حکمت، جلد چهارم، تهران: کتابخانه ابن سینا
هزارویک شب (شبانه‌‌‌های هند و ایرانی) (1387). ترجمه ابراهیم اقلیدی، تهران: مرکز.
یوست، فرانسوا (1400). درآمدی بر ادبیات تطبیقی، ترجمه دکتر علی رضا انوشیروانی، دکتر لاله آتشی و رقیّه بهادری، تهران: سمت
ب) مقاله
انوشیروانی، علی رضا (1398). «ناسامانگی ادبیات تطبیقی در ایران»، ادبیات پارسی معاصر، سال نهم، شماره اول، صص 81-112.
ــــــــــــــــــــــــ (1391). «ادبیات تطبیقی و ترجمه پژوهی»، ادبیات تطبیقی، س3، ش1، صص 7-25
خسروی، مجید (1395). «نقد و بررسی تصحیح‌‌‌های کتاب سندبادنامه» آینه میراث، س 14، ش 1، صص 131-151.
رماک، هنری (1391). «تعریف و عملکرد ادبیات تطبیقی»، ترجمه فرزانه علوی زاده، ادبیات تطبیقی، س3، ش2، پیاپی 6، صص 54-72.
کمالی اصل، شیوا عباسی، حبیب اله نقابی، عفت، خویینی، عصمت (1397). «تحلیل انتقادی انگاره زن در سندبادنامه»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، ش51. 73-95.
لطافتی، رویا (1400). «ادبیات تطبیقی از منظری دیگر (تصویر اثر از دیدگاه پژوهشگر)». پژوهش های ادبیات تطبیقی، دوره 9، ش 4، صص 108-130.
مشهدی، محمدامیر، واثق عباسی، عبداله، عارفی، اکرم (1393). «رویکرد تحلیلی به عناصر داستانی سندبادنامه»، متن شناسی ادب فارسی، ش21، 61-76.