مقایسه تحلیلی بازنمایی نقش زنان در سفرنامه ناصرخسرو و ابن‌بطوطه

سفرنامه‌ها به‌مثابه اسنادی تاریخی- ادبی، گوشه‌هایی از زندگی اجتماعی جوامع را آشکار می‌سازند که در منابع دیگر غالبا پنهان مانده‌اند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی به بررسی نگرش به زنان در دو اثر برجستۀ سفرنامه‌نویسی کلاسیک اسلامی یعنی سفرنامۀ ناصرخسرو (قرن پنجم هجری) و سفرنامه‌ ابن‏طوطه (قرن هشتم هجری) می‌پردازد. با استخراج و تحلیل تمام ارجاعات به زنان در دو متن، یافته‌ها نشان می‌دهد که ناصرخسرو، تحت تأثیر تعصب مذهبی اسماعیلی و تمرکز بر ابعاد اخلاقی سفر، زنان را عمدتاً نادیده می‌گیرد و یا در نهایت در حاشیه روایت قرار می‌دهد و حضور آنان را به موارد نادر و غیرمستقیم مانند اشاره به ثروت یا وابستگی به پایگاه‌های اشرافی محدود می‌کند. در مقابل، ابن بطوطه با آزادی بیشتر و کنجکاوی انسان‌شناسانه‌تر و دسترسی گسترده‌تر به فضاهای اجتماعی، زنان را در نقش‌های متنوعی از جمله جاسوس سیاسی، بافندۀ حرفه‌ای و... به تصویر می‌کشد. با این حال، یافته‏های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو نویسنده زنان را عمدتاً از طریق معیارهایی چون زیبایی، ثروت یا وابستگی به حاکمان تعریف می‌کنند. اینگونه نگرش‏ها به نوعی بازتاب ساختار مردسالارانه‌ پایدار جهان اسلام است. این تفاوت‌ها نه تنها ریشه در شخصیت و موقعیت ایدئولوژیک نویسندگان دارد، بلکه نشان‌دهندۀ تحولات نسبی در گفتمان جنسیتی در میان نویسندگان جهان اسلام میان قرون پنجم تا هشتم هجری است.