سفرنامهها بهمثابه اسنادی تاریخی- ادبی، گوشههایی از زندگی اجتماعی جوامع را آشکار میسازند که در منابع دیگر غالبا پنهان ماندهاند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-تطبیقی به بررسی نگرش به زنان در دو اثر برجستۀ سفرنامهنویسی کلاسیک اسلامی یعنی سفرنامۀ ناصرخسرو (قرن پنجم هجری) و سفرنامه ابنطوطه (قرن هشتم هجری) میپردازد. با استخراج و تحلیل تمام ارجاعات به زنان در دو متن، یافتهها نشان میدهد که ناصرخسرو، تحت تأثیر تعصب مذهبی اسماعیلی و تمرکز بر ابعاد اخلاقی سفر، زنان را عمدتاً نادیده میگیرد و یا در نهایت در حاشیه روایت قرار میدهد و حضور آنان را به موارد نادر و غیرمستقیم مانند اشاره به ثروت یا وابستگی به پایگاههای اشرافی محدود میکند. در مقابل، ابن بطوطه با آزادی بیشتر و کنجکاوی انسانشناسانهتر و دسترسی گستردهتر به فضاهای اجتماعی، زنان را در نقشهای متنوعی از جمله جاسوس سیاسی، بافندۀ حرفهای و... به تصویر میکشد. با این حال، یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر دو نویسنده زنان را عمدتاً از طریق معیارهایی چون زیبایی، ثروت یا وابستگی به حاکمان تعریف میکنند. اینگونه نگرشها به نوعی بازتاب ساختار مردسالارانه پایدار جهان اسلام است. این تفاوتها نه تنها ریشه در شخصیت و موقعیت ایدئولوژیک نویسندگان دارد، بلکه نشاندهندۀ تحولات نسبی در گفتمان جنسیتی در میان نویسندگان جهان اسلام میان قرون پنجم تا هشتم هجری است.
پژوهش های ادبیات تطبیقی