دانشگاه تربیت مدرس پژوهش های ادبیات تطبیقی 2345-2366 14 1 2026 05 22 Secondary Imagination as a Resolution of the Tension between Human Agency and Indifference: A Comparative Study of Khayyam’s Quatrains and the Play Buddha by Kazantzakis تخیّل ثانویّه به مثابه رفع تعارض کنش و بی‌اعتنایی؛ مطالعه‌ای تطبیقی در رباعیات خیّام و نمایشنامۀ بودای کازانتزاکیس 28726 FA شیرزاد طایفی استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، تهران، ایران. 0000-0002-2773-3074 کورش سلمان نصر دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامه طباطبائی، مدرّس دانشگاه، تهران، ایران. 0009-0005-1526-1785 Journal Article 2026 02 11 Abstract<br><br>This comparative study examines how “art” and the “secondary imagination” function as a resolution to the enduring tension between human agency and indifference toward a transient world in Omar Khayyam’s quatrains and the play Buddha by Kazantzakis. The point of departure of this study is Samuel Taylor Coleridge’s theory of the “secondary imagination,” which conceptualizes artistic creation as a conscious and unifying process, distinguishing it from primary imagination and mere memory. Within this framework, Khayyam’s quatrains and the play Buddha by Kazantzakis are analyzed in terms of their representation of impermanence, suffering, and the possibility of liberation. The study employs a qualitative methodology based on inductive analysis, drawing upon extensive library and documentary sources. Findings indicate that Khayyam, through poetic imagination, interrogates the instability of the world while enacting an artistic mode of engagement, whereas Kazantzakis, by integrating Buddhist teachings with dramatic form, depicts the conflict between social action and Buddhist detachment in a ritualistic and carnivalesque mode. In both texts, the secondary imagination mediates experience and philosophy into an aesthetically coherent structure, establishes critical distance from reality, and enables avenues for philosophical and artistic resistance. Consequently, art in these works operates not merely as a reflection of the world but as an active process that reconciles human agency with indifference, offering a mode of engagement that is both contemplative and transformative. این پژوهش با رویکردی تطبیقی می‌کوشد نشان دهد چگونه «هنر» و «تخیّل ثانویه» در رباعیات خیّام و نمایشنامۀ بودای نیکوس کازانتزاکیس به مثابه راه ‌حلی برای رفع تعارض دیرینِ کنش‌مندی و بی‌اعتنایی به جهان ناپایدار عمل می‌کنند. نقطۀ عزیمت این مطالعه، نظریۀ «تخیّل ثانویه» ساموئل تیلور کوله‌ریج است که آفرینش هنری را فرآیندی آگاهانه و وحدت‌بخش می‌داند و آن را از تخیّل اولیّه و حافظۀ صرف متمایز می‌سازد. در این چارچوب، رباعیات خیّام و نمایشنامۀ بودای کازانتزاکیس از دیدگاه بازنمایی ناپایداری، رنج و امکان رهایی تحلیل شده‌اند. روش تحقیق، تحلیل کیفی مبتنی بر استقرا و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که خیّام با بهره‌گیری از تخیّل شاعرانه، جهان ناپایدار را همزمان به پرسش می‌کشد و در برابر آن، کنشی هنرمندانه اتخاذ می‌کند؛ در حالی‌که کازانتزاکیس با تلفیق آموزه‌های بودایی و زبان نمایش، تعارض کنش اجتماعی و کناره‌گیری بودیستی را در قالبی آیینی و کارناوالی به تصویر می‌کشد. در هر دو اثر، تخیّل ثانویه نقش میانجی دارد: عناصر پراکندۀ تجربه و فلسفه را در قالبی زیباشناختی یکپارچه می‌سازد، همزمان فاصله‌ای انتقادی از جهان واقع ایجاد می‌کند و راهی برای مقاومت فلسفی و هنری می‌گشاید. نتیجه آن‌که هنر در این دو متن نه صرفاً بازتابی از جهان، بلکه کنشی است که امکان آشتی میان عمل و بی‌اعتنایی را فراهم می‌آورد. https://clrj.modares.ac.ir/article_28726_355cd105f79507780fad8848469baca1.pdf